ЁЯУШ Bihar Board 2026 - рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди Short/Long Answer Practice
✅ Answers Seen: 0 / 32
ЁЯУЬ рдЗрддिрд╣ाрд╕ (History) - рд▓рдШु рдЙрдд्рддрд░ीрдп рдк्рд░рд╢्рди (рдХिрди्рд╣ीं 3 рдХा рдЙрдд्рддрд░ рджें - рдк्рд░рдд्рдпेрдХ 2 рдЕंрдХ)
1️⃣ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рднौрддिрдХрд╡ाрдж рд╕े рдЖрдк рдХ्рдпा рд╕рдордЭрддे рд╣ैं?
рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рднौрддिрдХрд╡ाрдж рдХाрд░्рд▓ рдоाрд░्рдХ्рд╕ рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рд╣ै рдЬो рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि рдоाрдирд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рднौрддिрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╣ी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
2️⃣ рдл्рд░ांрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рд╣िрди्рдж-рдЪीрди рдХो рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ рдмрдиाрдиे рдХा рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХ्рдпा рдеा?
рдл्рд░ांрд╕ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд▓ाрдн рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा, рдХрдЪ्рдЪा рдоाрд▓ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा, рдФрд░ рдИрд╕ाрдИ рдоिрд╢рдирд░िрдпों рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा рдеा। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдл्рд░ांрд╕ рдЕрдкрдиा рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрджी рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рдеा рдФрд░ рдПрд╢िрдпा рдоें рдЕрдкрдиी рд╕्рдеिрддि рдордЬрдмूрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рдеा।
3️⃣ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЖрд░्рдеिрдХ рдиीрддिрдпों рдХा рднाрд░рддीрдп рдХृрд╖ि рдкрд░ рдХ्рдпा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ा?
рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдиीрддिрдпों рдХे рдХाрд░рдг рднाрд░рддीрдп рдХृрд╖ि рдХा рдкрддрди рд╣ुрдЖ। рдХिрд╕ाрдиों рдкрд░ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдХрд░ рдХा рдмोрдЭ рдкрдб़ा, рдЦाрдж्рдпाрди्рди рдлрд╕рд▓ों рдХी рдЬрдЧрд╣ рдирдХрджी рдлрд╕рд▓ों рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рдоिрд▓ा, рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдХृрд╖ि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдирд╖्рдЯ рд╣ुрдИ, рдФрд░ рдХिрд╕ाрди рдХрд░्рдЬрджाрд░ рдмрдирддे рдЧрдП। рдЗрд╕рд╕े рдЕрдХाрд▓ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдмрдв़ी।
4️⃣ рднाрд░рддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рд╣ुрдИ?
рднाрд░рддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा 1885 рдоें рдП.рдУ. рд╣्рдпूрдо рдж्рд╡ाрд░ा рдХी рдЧрдИ। рдЙрд╕ рд╕рдордп рднाрд░рддीрдпों рдоें рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдмрдв़ рд░рд╣ी рдеी, рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рдЧ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ो рд░рд╣ा рдеा, рдФрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЕрд╕ंрддोрд╖ рдмрдв़ рд░рд╣ा рдеा। рдЗрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоंрдЪ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ुрдИ।
5️⃣ 'рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рдордз्рдпрдорд╡рд░्рдЧीрдп' рдиीрддि рдХा рдЕрд╡рд▓рдо्рдмрди рдХिрд╕рдиे рдФрд░ рдХ्рдпों рдХिрдпा?
'рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рдордз्рдпрдорд╡рд░्рдЧीрдп' рдиीрддि рдХो рд╣ो-рдЪी-рдоिрди्рд╣ рдиे рдЕрдкрдиाрдпा рдеा। рдпрд╣ рдиीрддि рд╡िрдпрддрдиाрдоी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖंрджोрд▓рди рдоें рд╡िрднिрди्рди рд╡рд░्рдЧों рдХो рдПрдХрдЬुрдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдеी। рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рднी рд╡рд░्рдЧों - рдХिрд╕ाрди, рдордЬрджूрд░ рдФрд░ рдордз्рдпрдо рд╡рд░्рдЧ рдХो рдл्рд░ांрд╕ीрд╕ी рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдПрдХрдЬुрдЯ рдХрд░рдиा рдеा।
6️⃣ рд╡िрдпрдиा рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХा рдХ्рдпा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдеा?
рд╡िрдпрдиा рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ (1815) рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдиेрдкोрд▓िрдпрди рдпुрдж्рдзों рдХे рдмाрдж рдпूрд░ोрдк рдоें рд╢ांрддि рдФрд░ рд╕्рдеिрд░рддा рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХрд░рдиा рдеा। рдЗрд╕рдоें рдпूрд░ोрдк рдХे рд░ाрдЬाрдУं рдиे рдиेрдкोрд▓िрдпрди рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ुрдП рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХो рдкूрд░्рд╡рд╡рдд рдХрд░рдиा, рд░ाрдЬрддंрдд्рд░ों рдХो рдмрд╣ाрд▓ рдХрд░рдиा рдФрд░ рдпूрд░ोрдк рдоें рд╢рдХ्рддि рд╕ंрддुрд▓рди рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рддрдп рдХिрдпा।
ЁЯУЬ рдЗрддिрд╣ाрд╕ (History) - рджीрд░्рдШ рдЙрдд्рддрд░ीрдп рдк्рд░рд╢्рди (рдХिрд╕ी 1 рдХा рдЙрдд्рддрд░ рджें - рдк्рд░рдд्рдпेрдХ 4 рдЕंрдХ)
7️⃣ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЬाрдЧृрддि рдХा рдк्рд░рддिрдлрд▓ рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै? рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХрд░ें।
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж 18рд╡ीं-19рд╡ीं рд╕рджी рдоें рдПрдХ рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ा। рдпрд╣ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЬाрдЧृрддि рдХा рдкрд░िрдгाрдо рдеा рдЬिрд╕рдоें рд▓ोрдЧों рдиे рдЕрдкрдиी рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдкрд╣рдЪाрди, рднाрд╖ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдкрд╣рдЪाрдиा। рдл्рд░ांрд╕ीрд╕ी рдХ्рд░ांрддि рдФрд░ рдЕрдоेрд░िрдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджिрдпा। рдпूрд░ोрдк рдоें рдЗрдЯрд▓ी рдФрд░ рдЬрд░्рдордиी рдХा рдПрдХीрдХрд░рдг, рдФрд░ рдПрд╢िрдпा-рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рд╡िрд░ोрдзी рдЖंрджोрд▓рди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं। рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрдж рдиे рд▓ोрдЧों рдХो рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рддि рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдХिрдпा рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рднाрд╡рдиा рдХो рдмрд▓ рджिрдпा।
8️⃣ рднाрд░рддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖंрджोрд▓рди рдоें рдЧाँрдзीрдЬी рдХी рднूрдоिрдХा рдмрддाрдЗрдП।
рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧाँрдзी рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖंрджोрд▓рди рдХे рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рдиेрддा рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕рдд्рдп, рдЕрд╣िंрд╕ा рдФрд░ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЖंрджोрд▓рди рдЪрд▓ाрдП। рдЪंрдкाрд░рдг рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ (1917), рдЦेрдб़ा рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ (1918), рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖंрджोрд▓рди (1920-22), рдирдордХ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдпा рджांрдбी рдоाрд░्рдЪ (1930), рдФрд░ рднाрд░рдд рдЫोрдб़ो рдЖंрджोрд▓рди (1942) рдЙрдирдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖंрджोрд▓рди рдеे। рдЧाँрдзीрдЬी рдиे рдЖрдо рдЬрдирддा рдХो рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХिрдпा рдФрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдХी рдиींрд╡ рд╣िрд▓ा рджी। рдЙрдирдХी рдЕрд╣िंрд╕рдХ рдиीрддि рдкूрд░े рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгाрд╕्рд░ोрдд рдмрдиी।
ЁЯПЫ️ рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Political Science) - рд▓рдШु рдЙрдд्рддрд░ीрдп рдк्рд░рд╢्рди (рдХिрди्рд╣ीं 2 рдХा рдЙрдд्рддрд░ рджें - рдк्рд░рдд्рдпेрдХ 2 рдЕंрдХ)
9️⃣ рд░ाрдЬ्рдп рд╡िрдд्рдд рдЖрдпोрдЧ рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░्рдп рдХ्рдпा рд╣ै?
рд░ाрдЬ्рдп рд╡िрдд्рдд рдЖрдпोрдЧ рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдп рд░ाрдЬ्рдп рдФрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рдиिрдХाрдпों (рдкंрдЪाрдпрдд рдФрд░ рдирдЧрд░рдкाрд▓िрдХा) рдХे рдмीрдЪ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рд╡िрддрд░рдг рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрдпोрдЧ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкाँрдЪ рд╡рд░्рд╖ рдоें рдЧрдаिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рд╕िрдлाрд░िрд╢ें рджेрддा рд╣ै рдХि рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рдХा рдХिрддрдиा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╕्рдеाрдиीрдп рдиिрдХाрдпों рдХो рджिрдпा рдЬाрдП।
ЁЯФЯ рд╕ूрдЪрдиा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХे рд▓िрдП рд▓ाрднрджाрдпрдХ рд╣ै?
рд╕ूрдЪрдиा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ (RTI Act, 2005) рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो рд╕рд░рдХाрд░ी рдХाрдордХाрдЬ рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджेрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рдФрд░ рдЬрд╡ाрдмрджेрд╣ рдмрдиाрддा рд╣ै, рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдХो рд░ोрдХрдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै, рдФрд░ рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो рд╕рд╢рдХ्рдд рдмрдиाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдоें рдЬрдирддा рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рдмрдв़рддी рд╣ै рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ी рдиिрд░्рдгрдпों рдоें рдкाрд░рджрд░्рд╢िрддा рдЖрддी рд╣ै।
1️⃣1️⃣ рджोрд╣рд░ी рд╢ाрд╕рди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдЖрдк рдХ्рдпा рд╕рдордЭрддे рд╣ैं?
рджोрд╣рд░ी рд╢ाрд╕рди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा (Dyarchy) 1919 рдХे рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо (рдоांрдЯेрдЧ्рдпू-рдЪेрдо्рд╕рдлोрд░्рдб рд╕ुрдзाрд░) рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ाрдЧू рдХी рдЧрдИ рдеी। рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рдк्рд░ांрддीрдп рд╡िрд╖рдпों рдХो рджो рднाрдЧों рдоें рдмाँрдЯा рдЧрдпा - рдЖрд░рдХ्рд╖िрдд рд╡िрд╖рдп (рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдХे рдЕрдзीрди) рдФрд░ рд╣рд╕्рддांрддрд░िрдд рд╡िрд╖рдп (рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рдоंрдд्рд░िрдпों рдХे рдЕрдзीрди)। рдпрд╣ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕рдлрд▓ рдирд╣ीं рд░рд╣ी рдХ्рдпोंрдХि рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╢рдХ्рддिрдпाँ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХे рдкाрд╕ рд╣ी рдеीं।
1️⃣2️⃣ рд╕рдд्рддा рдХे рдХ्рд╖ैрддिрдЬ рд╡िрддрд░рдг рд╕े рдХ्рдпा рдЕрднिрдк्рд░ाрдп рд╣ै?
рд╕рдд्рддा рдХा рдХ्рд╖ैрддिрдЬ рд╡िрддрд░рдг рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рддीрди рдЕंрдЧों - рд╡िрдзाрдпिрдХा, рдХाрд░्рдпрдкाрд▓िрдХा рдФрд░ рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдХे рдмीрдЪ рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рдмँрдЯрд╡ाрд░ा। рдпे рддीрдиों рдЕंрдЧ рдПрдХ рд╣ी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд░рдЦрддे рд╣ैं (Checks and Balances)। рдпрд╣ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╢рдХ्рддि рдХे рдХेंрдж्рд░ीрдХрд░рдг рдХो рд░ोрдХрддी рд╣ै рдФрд░ рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХो рдордЬрдмूрдд рдмрдиाрддी рд╣ै।
ЁЯПЫ️ рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Political Science) - рджीрд░्рдШ рдЙрдд्рддрд░ीрдп рдк्рд░рд╢्рди (рдХिрд╕ी 1 рдХा рдЙрдд्рддрд░ рджें - рдк्рд░рдд्рдпेрдХ 4 рдЕंрдХ)
1️⃣3️⃣ рдирдЧрд░-рдиिрдЧрдо рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЕंрдЧों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░ें।
рдирдЧрд░ рдиिрдЧрдо рд╢рд╣рд░ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕्рд╡рд╢ाрд╕рди рдХी рдЗрдХाрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рддीрди рдк्рд░рдоुрдЦ рдЕंрдЧ рд╣ैं:
1. рдирдЧрд░ рдиिрдЧрдо рдкрд░िрд╖рдж (Municipal Corporation Council): рдпрд╣ рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рд╕рджрд╕्рдпों (рдкाрд░्рд╖рдж/Corporators) рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдмрдирддी рд╣ै рдЬो рдиीрддिрдпाँ рдмрдиाрддी рд╣ै рдФрд░ рдмрдЬрдЯ рдкाрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै।
2. рдорд╣ाрдкौрд░ (Mayor): рдпрд╣ рдиिрдЧрдо рдХा рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдоुрдЦिрдпा рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдмैрдардХों рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рдХрд░рддा рд╣ै।
3. рдЖрдпुрдХ्рдд (Commissioner): рдпрд╣ рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрдпुрдХ्рдд рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдоुрдЦिрдпा рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рджैрдиिрдХ рдХाрд░्рдпों рдХा рд╕ंрдЪाрд▓рди рдХрд░рддा рд╣ै।
рдирдЧрд░ рдиिрдЧрдо рдЬрд▓ рдЖрдкूрд░्рддि, рд╕рдлाрдИ, рд╕рдб़рдХ рдиिрд░्рдоाрдг, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ेрд╡ाрдПँ рдЖрджि рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
1️⃣4️⃣ рд╡рд░्рддрдоाрди рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХी рдХौрди-рдХौрди рд╕ी рдЪुрдиौрддिрдпाँ рд╣ैं? рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХрд░ें।
рд╡рд░्рддрдоाрди рднाрд░рддीрдп рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдк्рд░рдоुрдЦ рдЪुрдиौрддिрдпाँ рд╣ैं:
1. рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░: рд░ाрдЬрдиीрддि рдФрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдн्рд░рд╖्рдЯाрдЪाрд░ рдЬрдирддा рдХे рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХो рдХрдордЬोрд░ рдХрд░рддा рд╣ै।
2. рдЬाрддिрд╡ाрдж рдФрд░ рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХрддा: рдЬाрддि рдФрд░ рдзрд░्рдо рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡ोрдЯ рдмैंрдХ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рдХो рдХрдордЬोрд░ рдХрд░рддी рд╣ै।
3. рдЖрдкрд░ाрдзिрдХрд░рдг: рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдмрдв़рддी рднाрдЧीрджाрд░ी рдЪिंрддा рдХा рд╡िрд╖рдп рд╣ै।
4. рдЕрд╕рдоाрдирддा: рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╕рдоाрдирддा рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдоूрд▓्рдпों рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
5. рдиिрд░рдХ्рд╖рд░рддा рдФрд░ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХी рдХрдоी: рдЕрд╢िрдХ्рд╖िрдд рдорддрджाрддा рд╕рд╣ी рдиिрд░्рдгрдп рдирд╣ीं рд▓े рдкाрддे।
рдЗрди рдЪुрдиौрддिрдпों рд╕े рдиिрдкрдЯрдиे рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдФрд░ рдХाрдиूрди рдХे рд╕рдЦ्рдд рдк्рд░рд╡рд░्рддрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।
ЁЯТ░ рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Economics) - рд▓рдШु рдЙрдд्рддрд░ीрдп рдк्рд░рд╢्рди (рдХिрди्рд╣ीं 2 рдХा рдЙрдд्рддрд░ рджें - рдк्рд░рдд्рдпेрдХ 2 рдЕंрдХ)
1️⃣5️⃣ рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ рд╕े рдХ्рдпा рдЕрднिрдк्рд░ाрдп рд╣ै?
рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ (HDI - Human Development Index) рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо (UNDP) рдж्рд╡ाрд░ा рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рдПрдХ рд╕ूрдЪрдХांрдХ рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рджेрд╢ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдоाрдкрддा рд╣ै। рдпрд╣ рддीрди рдоाрдкрджंрдбों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै - рдЬीрд╡рди рдк्рд░рдд्рдпाрд╢ा (рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп), рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕्рддрд░, рдФрд░ рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рдЖрдп (рдЬीрд╡рди рд╕्рддрд░)। HDI 0 рд╕े 1 рдХे рдмीрдЪ рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ 1 рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╡िрдХाрд╕ рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै।
1️⃣6️⃣ рдЖрд░्рдеिрдХ рдХ्рд░िрдпा рдХ्рдпा рд╣ोрддी рд╣ै?
рдЖрд░्рдеिрдХ рдХ्рд░िрдпा рд╡рд╣ рдоाрдирд╡ीрдп рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬो рдзрди рдпा рдЖрдп рдЕрд░्рдЬिрдд рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╡рд╕्рддुрдУं рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдХा рдЙрдд्рдкाрджрди, рд╡िрддрд░рдг рдФрд░ рдЙрдкрднोрдЧ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг - рдХृрд╖ि, рдЙрдж्рдпोрдЧ, рд╡्рдпाрдкाрд░, рдмैंрдХिंрдЧ, рдкрд░िрд╡рд╣рди рдЖрджि। рдЖрд░्рдеिрдХ рдХ्рд░िрдпा рд╕े рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиी рднौрддिрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХी рдкूрд░्рддि рдХрд░рддा рд╣ै।
1️⃣7️⃣ рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдЧрдарди (WTO) рдХे рдЧрдарди рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХ्рдпा рдеा?
рд╡िрд╢्рд╡ рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдЧрдарди (WTO) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा 1 рдЬрдирд╡рд░ी 1995 рдХो рд╣ुрдИ рдеी। рдЗрд╕рдХे рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ैं - рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиा, рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╕ंрдмंрдзी рдмाрдзाрдУं рдХो рдХрдо рдХрд░рдиा, рд╕рджрд╕्рдп рджेрд╢ों рдХे рдмीрдЪ рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд╡िрд╡ाрджों рдХा рдиिрдкрдЯाрд░ा рдХрд░рдиा, рдФрд░ рдоुрдХ्рдд рдПрд╡ं рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиा। WTO рдХा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп рдЬिрдиेрд╡ा (рд╕्рд╡िрдЯ्рдЬрд░рд▓ैंрдб) рдоें рд╣ै।
1️⃣8️⃣ рджोрд╣рд░ी рдЧрдгрдиा рд╕े рдЖрдк рдХ्рдпा рд╕рдордЭрддे рд╣ैं?
рджोрд╣рд░ी рдЧрдгрдиा (Double Counting) рд╡рд╣ рдд्рд░ुрдЯि рд╣ै рдЬो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдп рдХी рдЧрдгрдиा рдоें рдХिрд╕ी рд╡рд╕्рддु рдпा рд╕ेрд╡ा рдХे рдоूрд▓्рдп рдХो рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдмाрд░ рдЬोрдб़рдиे рдкрд░ рд╣ोрддी рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рдпрджि рдХрдкाрд╕, рдзाрдЧा рдФрд░ рдХрдкрдб़े рддीрдиों рдХे рдоूрд▓्рдп рдХो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЬोрдб़ा рдЬाрдП рддो рджोрд╣рд░ी рдЧрдгрдиा рд╣ोрдЧी। рдЗрд╕рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдХेрд╡рд▓ рдЕंрддिрдо рдЙрдд्рдкाрдж рдпा рдоूрд▓्рдп рд╡рд░्рдзрди рд╡िрдзि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
ЁЯТ░ рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ (Economics) - рджीрд░्рдШ рдЙрдд्рддрд░ीрдп рдк्рд░рд╢्рди (рдХिрд╕ी 1 рдХा рдЙрдд्рддрд░ рджें - рдк्рд░рдд्рдпेрдХ 4 рдЕंрдХ)
1️⃣9️⃣ рджेрд╢ рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдЖрдзाрд░िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХी рднूрдоिрдХा рдХी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХрд░ें।
рдЖрдзाрд░िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा (Infrastructure) рдХिрд╕ी рджेрд╢ рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдиींрд╡ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╕рдб़рдХ, рд░ेрд▓рд╡े, рдмंрджрд░рдЧाрд╣, рд╣рд╡ाрдИ рдЕрдб्рдбे, рдмिрдЬрд▓ी, рдкाрдиी, рд╕ंрдЪाрд░, рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं।
рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдоें рднूрдоिрдХा:
1. рдЙрдд्рдкाрджрдХрддा рдоें рд╡ृрдж्рдзि: рдмेрд╣рддрд░ рдмुрдиिрдпाрджी рдвाँрдЪा рдЙрдд्рдкाрджрди рдХो рдмрдв़ाрддा рд╣ै।
2. рд░ोрдЬрдЧाрд░ рд╕ृрдЬрди: рдмुрдиिрдпाрджी рдвाँрдЪे рдХे рд╡िрдХाрд╕ рд╕े рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдмрдв़рддे рд╣ैं।
3. рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоें рд╕ुрд╡िрдзा: рдкрд░िрд╡рд╣рди рдФрд░ рд╕ंрдЪाрд░ рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рд╕े рд╡्рдпाрдкाрд░ рдЖрд╕ाрди рд╣ोрддा рд╣ै।
4. рдиिрд╡ेрд╢ рдЖрдХрд░्рд╖рдг: рдЕрдЪ्рдЫी рдЖрдзाрд░рднूрдд рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╡िрджेрд╢ी рдиिрд╡ेрд╢ рдХो рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
5. рдЬीрд╡рди рд╕्рддрд░ рдоें рд╕ुрдзाрд░: рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЬрд▓ рдЖрдкूрд░्рддि рд╕े рдЬीрд╡рди рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдмрдв़рддी рд╣ै।
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЖрдзाрд░िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЧрддि рддрдп рдХрд░рддी рд╣ै।
2️⃣0️⃣ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╣ेрддु рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЧрдаिрдд рди्рдпाрдпिрдХ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░ें।
рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1986 (2019 рдоें рд╕ंрд╢ोрдзिрдд) рдХे рддрд╣рдд рднाрд░рдд рдоें рдд्рд░िрд╕्рддрд░ीрдп рди्рдпाрдпिрдХ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рд╣ै:
1. рдЬिрд▓ा рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╡िрд╡ाрдж рдиिрд╡ाрд░рдг рдЖрдпोрдЧ (District Forum): рдпрд╣ рдЬिрд▓ा рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд╕्рддु рдпा рд╕ेрд╡ा рдХा рдоूрд▓्рдп 1 рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдпे рддрдХ рдХी рд╢िрдХाрдпрддों рдХो рд╕ुрдирддा рд╣ै।
2. рд░ाрдЬ्рдп рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╡िрд╡ाрдж рдиिрд╡ाрд░рдг рдЖрдпोрдЧ (State Commission): рдпрд╣ рд░ाрдЬ्рдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै। 1 рдХрд░ोрдб़ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдФрд░ 10 рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдпे рддрдХ рдХी рд╢िрдХाрдпрддों рдХो рд╕ुрдирддा рд╣ै। рдЬिрд▓ा рдлोрд░рдо рдХे рдиिрд░्рдгрдпों рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЕрдкीрд▓ рднी рдпрд╣ाँ рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।
3. рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╡िрд╡ाрдж рдиिрд╡ाрд░рдг рдЖрдпोрдЧ (National Commission): рдпрд╣ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै। 10 рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдпे рд╕े рдЕрдзिрдХ рдоूрд▓्рдп рдХी рд╢िрдХाрдпрддें рд╕ुрдирддा рд╣ै рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдЖрдпोрдЧ рдХे рдиिрд░्рдгрдпों рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЕрдкीрд▓ рднी рдпрд╣ाँ рдХी рдЬाрддी рд╣ै।
рдпрд╣ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдЙрдкрднोрдХ्рддाрдУं рдХो рдд्рд╡рд░िрдд рдФрд░ рд╕рд╕्рддा рди्рдпाрдп рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै।
ЁЯМН рднूрдЧोрд▓ (Geography) - рд▓рдШु рдЙрдд्рддрд░ीрдп рдк्рд░рд╢्рди (рдХिрди्рд╣ीं 3 рдХा рдЙрдд्рддрд░ рджें - рдк्рд░рдд्рдпेрдХ 2 рдЕंрдХ)
2️⃣1️⃣ рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдПрд╡ं рдк्рд░рдмंрдзрди рдХी рдХ्рдпा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै?
рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдоीрдаे рдкाрдиी рдХी рдоाрдд्рд░ा рд╕ीрдоिрдд рд╣ै। рдмрдв़рддी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा, рдФрдж्рдпोрдЧीрдХрд░рдг, рд╢рд╣рд░ीрдХрд░рдг рдФрд░ рдХृрд╖ि рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдЬрд▓ рдХी рдоाँрдЧ рд▓рдЧाрддाрд░ рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै। рднूрдЬрд▓ рд╕्рддрд░ рдЧिрд░ рд░рд╣ा рд╣ै, рдирджिрдпाँ рдк्рд░рджूрд╖िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं, рдФрд░ рд╕ूрдЦे рдХी рд╕्рдеिрддि рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╕े рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдкीрдв़िрдпों рдХे рд▓िрдП рдЬрд▓ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд░рд╣ेрдЧा, рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдиा рд░рд╣ेрдЧा рдФрд░ рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕ рд╕ंрднрд╡ рд╣ोрдЧा।
2️⃣2️⃣ рд░ोрдкрдг рдХृрд╖ि рдХो рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕рд╣िрдд рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░ें।
рд░ोрдкрдг рдХृрд╖ि (Plantation Agriculture) рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдХृрд╖ि рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдмрдб़े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдПрдХ рд╣ी рдлрд╕рд▓ (рдирдХрджी рдлрд╕рд▓) рдЙрдЧाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХ, рдкूँрдЬी рдФрд░ рд╢्рд░рдоिрдХों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрдд्рдкाрджрди рдоुрдЦ्рдпрддः рдиिрд░्рдпाрдд рдХे рд▓िрдП рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг - рдЪाрдп, рдХॉрдлी, рд░рдмрдб़, рдЧрди्рдиा, рдиाрд░िрдпрд▓ рдЖрджि। рднाрд░рдд рдоें рдЕрд╕рдо рдоें рдЪाрдп рдХे рдмाрдЧाрди, рдХेрд░рд▓ рдоें рд░рдмрдб़ рдХे рдмाрдЧाрди рд░ोрдкрдг рдХृрд╖ि рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ैं।
2️⃣3️⃣ рдоृрджा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╣ेрддु рдХोрдИ рджो рдЙрдкाрдп рдмрддाрдЗрдП।
рдоृрджा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рджो рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдкाрдп рд╣ैं:
1. рд╕рдоोрдЪ्рдЪ рдЬुрддाрдИ (Contour Ploughing): рдкрд╣ाрдб़ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдвाрд▓ рдХे рд╕рдоाрдиांрддрд░ рдЬुрддाрдИ рдХрд░рдиे рд╕े рдоिрдЯ्рдЯी рдХा рдХрдЯाрд╡ рдХрдо рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЬрд▓ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╣ोрддा рд╣ै।
2. рд╡рдиीрдХрд░рдг (Afforestation): рд╡ृрдХ्рд╖ाрд░ोрдкрдг рд╕े рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЬрдб़ें рдордЬрдмूрдд рд░рд╣рддी рд╣ैं, рдХрдЯाрд╡ рд░ुрдХрддा рд╣ै, рдЬैрд╡िрдХ рдкрджाрд░्рде рдмрдв़рддा рд╣ै рдФрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЙрд░्рд╡рд░рддा рдмрдв़рддी рд╣ै।
рдЕрди्рдп рдЙрдкाрдп - рд╕ीрдв़ीрдиुрдоा рдЦेрдд (Terrace Farming), рдкрдЯ्рдЯी рдХृрд╖ि, рдлрд╕рд▓ рдЪрдХ्рд░, рдкрд╢ु рдЪाрд░ाрдЧाрд╣ рдк्рд░рдмंрдзрди рдЖрджि।
2️⃣4️⃣ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдиिрдпोрдЬрди рд╕े рдХ्рдпा рдЕрднिрдк्рд░ाрдп рд╣ै?
рд╕ंрд╕ाрдзрди рдиिрдпोрдЬрди (Resource Planning) рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдкрд╣рдЪाрди, рдЙрдирдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдХा рдЖрдХрд▓рди рдХрд░рдиा рдФрд░ рдЙрдирдХा рд╕рд╣ी рдвंрдЧ рд╕े рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдиा। рдЗрд╕рд╕े рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдЕрдкрд╡्рдпрдп рд░ुрдХрддा рд╣ै, рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕ рд╕ंрднрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣рддे рд╣ैं। рднाрд░рдд рдЬैрд╕े рд╡िрд╡िрдзрддा рд╡ाрд▓े рджेрд╢ рдоें рд╕ंрд╕ाрдзрди рдиिрдпोрдЬрди рдФрд░ рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рд╡िрддрд░рдг рдЕрд╕рдоाрди рд╣ै।
2️⃣5️⃣ рдХाрд░्рдмрдиिрдХ рдЦрдиिрдЬ рд╕े рдЖрдк рдХ्рдпा рд╕рдордЭрддे рд╣ैं?
рдХाрд░्рдмрдиिрдХ рдЦрдиिрдЬ (Organic Minerals) рд╡े рдЦрдиिрдЬ рд╣ैं рдЬो рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рдХे рдЬीрд╡ों рдФрд░ рдкौрдзों рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖ों рд╕े рдмрдиे рд╣ैं। рдЗрдирдоें рдХाрд░्рдмрди рдФрд░ рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдХी рдоुрдЦ्рдп рднूрдоिрдХा рд╣ोрддी рд╣ै। рдпे рдИंрдзрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрджाрд╣рд░рдг - рдХोрдпрд▓ा, рдкेрдЯ्рд░ोрд▓िрдпрдо, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЧैрд╕ рдЖрджि। рдпे рдЬीрд╡ाрд╢्рдо рдИंрдзрди (Fossil Fuels) рднी рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдпे рдЧैрд░-рдирд╡ीрдХрд░рдгीрдп рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╣ैं।
2️⃣6️⃣ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдШрдирдд्рд╡ рд╕े рдХ्рдпा рдЕрднिрдк्рд░ाрдп рд╣ै?
рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдШрдирдд्рд╡ (Population Density) рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рдХिрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рддि рд╡рд░्рдЧ рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдХी рдФрд╕рдд рд╕ंрдЦ्рдпा। рдЗрд╕рдХी рдЧрдгрдиा рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ोрддी рд╣ै:
рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдШрдирдд्рд╡ = рдХुрд▓ рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा ÷ рдХुрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ (рд╡рд░्рдЧ рдХि.рдоी.)
рдЙрджाрд╣рд░рдг - рдпрджि рдХिрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें 1000 рд╡рд░्рдЧ рдХि.рдоी. рдоें 50,000 рд▓ोрдЧ рд░рд╣рддे рд╣ैं рддो рдШрдирдд्рд╡ = 50,000 ÷ 1000 = 50 рд╡्рдпрдХ्рддि рдк्рд░рддि рд╡рд░्рдЧ рдХि.рдоी. рд╣ोрдЧा। рднाрд░рдд рдоें рдмिрд╣ाрд░ рдХा рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдШрдирдд्рд╡ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ै।
ЁЯМН рднूрдЧोрд▓ (Geography) - рджीрд░्рдШ рдЙрдд्рддрд░ीрдп рдк्рд░рд╢्рди (рдХिрд╕ी 1 рдХा рдЙрдд्рддрд░ рджें - рдк्рд░рдд्рдпेрдХ 4 рдЕंрдХ)
2️⃣7️⃣ рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬрд▓рдоाрд░्рдЧों рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХीрдЬिрдП।
рднाрд░рдд рдоें рдХुрд▓ 111 рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬрд▓рдоाрд░्рдЧ рдШोрд╖िрдд рдХिрдП рдЧрдП рд╣ैं। рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬрд▓рдоाрд░्рдЧ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ैं:
1. рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬрд▓рдоाрд░्рдЧ-1 (NW-1): рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж (рдк्рд░рдпाрдЧрд░ाрдЬ) рд╕े рд╣рд▓्рджिрдпा рддрдХ рдЧंрдЧा-рднाрдЧीрд░рдеी-рд╣ुрдЧрд▓ी рдирджी рдк्рд░рдгाрд▓ी рдкрд░ (1620 рдХिрдоी)। рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рд▓ंрдмा рдФрд░ рд╡्рдпрд╕्рдд рдЬрд▓рдоाрд░्рдЧ рд╣ै।
2. рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬрд▓рдоाрд░्рдЧ-2 (NW-2): рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░ рдирджी рдкрд░ рд╕рджिрдпा рд╕े рдзुрдмрд░ी рддрдХ (891 рдХिрдоी), рдЕрд╕рдо рдоें рд╕्рдеिрдд।
3. рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬрд▓рдоाрд░्рдЧ-3 (NW-3): рдХेрд░рд▓ рдоें рдкрд╢्рдЪिрдоी рддрдЯीрдп рдирд╣рд░ (рдХोрд▓्рд▓рдо рд╕े рдХोрдЯ्рдЯाрдкुрд░рдо рддрдХ, 205 рдХिрдоी) рдФрд░ рдЪंрдкाрдХрд░ा рд╡ рдЙрдж्рдпोрдЧрдоंрдбрд▓ рдирд╣рд░ों рдкрд░।
4. рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬрд▓рдоाрд░्рдЧ-4 (NW-4): рдЧोрджाрд╡рд░ी-рдХृрд╖्рдгा рдирджी рдк्рд░рдгाрд▓ी (1095 рдХिрдоी)।
рдЬрд▓рдоाрд░्рдЧ рдкрд░िрд╡рд╣рди рд╕рд╕्рддा, рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдФрд░ рдКрд░्рдЬा рдмрдЪрдд рд╡ाрд▓ा рд╣ै।
2️⃣8️⃣ рд╡рдиों рдХे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рдорд╣рдд्рд╡ рдкрд░ рдЯिрдк्рдкрдгी рд▓िрдЦें।
рд╡рдиों рдХा рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рдорд╣рдд्рд╡ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╣ै:
1. рд╡ाрдпु рд╢ुрдж्рдзिрдХрд░рдг: рд╡рди рдХाрд░्рдмрди рдбाрдЗрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб рдХो рдЕрд╡рд╢ोрд╖िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдЫोрдб़рддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рд╡ाрдпु рд╢ुрдж्рдз рд╣ोрддी рд╣ै।
2. рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдиिрдпंрдд्рд░рдг: рд╡рди рддाрдкрдоाрди рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╡рд░्рд╖ा рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрддे рд╣ैं।
3. рдоृрджा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг: рд╡рдиों рдХी рдЬрдб़ें рдоिрдЯ्рдЯी рдХो рдмांрдзे рд░рдЦрддी рд╣ैं рдФрд░ рдХрдЯाрд╡ рд░ोрдХрддी рд╣ैं।
4. рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг: рд╡рди рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдХे рдЬीрд╡-рдЬंрддुрдУं рдФрд░ рдкौрдзों рдХा рдЖрд╡ाрд╕ рд╣ैं।
5. рдЬрд▓ рдЪрдХ्рд░ рдиिрдпрдорди: рд╡рди рд╡рд░्рд╖ा рдЬрд▓ рдХो рд╕ंрдЪिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рднूрдЬрд▓ рд╕्рддрд░ рдмрдиाрдП рд░рдЦрддे рд╣ैं।
6. рдмाрдв़ рдФрд░ рд╕ूрдЦा рдиिрдпंрдд्рд░рдг: рд╡рди рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं рдХो рд░ोрдХрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ैं।
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡рди рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпंрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ैं।
ЁЯЪи рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди (Disaster Management) - рд▓рдШु рдЙрдд्рддрд░ीрдп рдк्рд░рд╢्рди (рдХिрди्рд╣ीं 2 рдХा рдЙрдд्рддрд░ рджें - рдк्рд░рдд्рдпेрдХ 2 рдЕंрдХ)
2️⃣9️⃣ рдмाрдв़ рдХे рдк्рд░рдХोрдк рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдкाрдп рд╕ुрдЭाрдЗрдпे।
рдмाрдв़ рдХे рдк्рд░рдХोрдк рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдкाрдп:
1. рд╡рдиीрдХрд░рдг: рд╡ृрдХ्рд╖ाрд░ोрдкрдг рд╕े рдЬрд▓ рдЕрд╡рд╢ोрд╖рдг рдмрдв़рддा рд╣ै рдФрд░ рдмाрдв़ рдХी рддीрд╡्рд░рддा рдХрдо рд╣ोрддी рд╣ै।
2. рдирджी рддрдЯрдмंрдз рдиिрд░्рдоाрдг: рдирджिрдпों рдХे рдХिрдиाрд░े рдордЬрдмूрдд рддрдЯрдмंрдз рдмрдиाрдиे рд╕े рдмाрдв़ рдХे рдкाрдиी рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
3. рдмाँрдз рдФрд░ рдЬрд▓ाрд╢рдп: рдмाँрдз рдмрдиाрдХрд░ рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЬрд▓ рдХो рд╕ंрдЪिрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
4. рдирджी рдЧрд╣рд░ीрдХрд░рдг: рдирджिрдпों рдХी рдЧाрдж рдиिрдХाрд▓рдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЧрд╣рд░ा рдХрд░рдиे рд╕े рдЬрд▓ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдмेрд╣рддрд░ рд╣ोрддा рд╣ै।
5. рдмाрдв़ рдкूрд░्рд╡ рдЪेрддाрд╡рдиी рдк्рд░рдгाрд▓ी: рдкूрд░्рд╡ाрдиुрдоाрди рддंрдд्рд░ рд╕े рд▓ोрдЧों рдХो рд╕рдордп рдкрд░ рд╕рддрд░्рдХ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
3️⃣0️⃣ рд╕ूрдЦे рдХे рд▓िрдП рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рдХाрд░рдХ рдХ्рдпा рд╣ैं?
рд╕ूрдЦे рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдХ рд╣ैं:
1. рдЕрдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╡рд░्рд╖ा: рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рдХрдо рдпा рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рд╡рд░्рд╖ा рд╕ूрдЦे рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рд╣ै।
2. рд╡рдиों рдХी рдХрдЯाрдИ: рд╡рдиों рдХे рдирд╖्рдЯ рд╣ोрдиे рд╕े рд╡рд░्рд╖ा рдЪрдХ्рд░ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
3. рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди: рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рд╡ाрд░्рдоिंрдЧ рд╕े рдоौрд╕рдо рдХे рдкैрдЯрд░्рди рдмрджрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं।
4. рднूрдЬрд▓ рдХा рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рджोрд╣рди: рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рднूрдЬрд▓ рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕े рдЬрд▓ рд╕्рддрд░ рдЧिрд░рддा рд╣ै।
5. рдоृрджा рдХ्рд╖рд░рдг: рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЬрд▓ рдзाрд░рдг рдХ्рд╖рдорддा рдХрдо рд╣ोрдиा।
3️⃣1️⃣ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджा рдХे рд╕рдордп рдЕрдкрдиाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдо рдХ्рдпा рд╣ै?
рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджा рдХे рджौрд░ाрди рдЬрдм рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕ंрдЪाрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдардк рд╣ो рдЬाрдП, рддрдм рд╡ैрдХрд▓्рдкिрдХ рд╕ंрдЪाрд░ рдоाрдз्рдпрдо рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं:
1. рд░ेрдбिрдпो: рдмैрдЯрд░ी рд╕े рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд░ेрдбिрдпो рд╕े рдЖрдкाрддрдХाрд▓ीрди рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।
2. рд╕ैрдЯेрд▓ाрдЗрдЯ рдлोрди: рд╕ाрдоाрди्рдп рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХे рди рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै।
3. рд╣ैрдо рд░ेрдбिрдпो (Amateur Radio): рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рдоें рдмрд╣ुрдд рдЙрдкрдпोрдЧी।
4. рд╡ॉрдХी-рдЯॉрдХी: рдЫोрдЯी рджूрд░ी рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рднाрд╡ी।
5. рд╕ाрдпрд░рди рдФрд░ рд▓ाрдЙрдбрд╕्рдкीрдХрд░: рдЬрдирд╕ंрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧी।
3️⃣2️⃣ рднूрдХंрдк рдПрд╡ं рд╕ुрдиाрдоी рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдХिрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рдкрдб़рддा рд╣ै?
рднूрдХंрдк рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░: рднूрдХंрдк рдЙрди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЕрдзिрдХ рдЖрддे рд╣ैं рдЬो рднूрдХंрдкीрдп рдкेрдЯी (Seismic Belt) рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ैं। рднाрд░рдд рдоें рд╣िрдоाрд▓рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рдЧुрдЬрд░ाрдд рдХा рдХрдЪ्рдЫ рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рдЙрдд्рддрд░-рдкूрд░्рд╡ी рд░ाрдЬ्рдп, рдФрд░ рджिрд▓्рд▓ी-NCR рднूрдХंрдк рд╕ंрднाрд╡िрдд рдЬोрди рдоें рдЖрддे рд╣ैं।
рд╕ुрдиाрдоी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░: рд╕ुрдиाрдоी рддрдЯीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╡े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЬो рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░, рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдХे рддрдЯों рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ैं। рднाрд░рдд рдоें рдЕंрдбрдоाрди-рдиिрдХोрдмाрд░ рдж्рд╡ीрдкрд╕рдоूрд╣, рддрдоिрд▓рдиाрдбु, рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдФрд░ рдХेрд░рд▓ рдХा рддрдЯीрдп рднाрдЧ рд╕ुрдиाрдоी рдХे рдк्рд░рддि рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╣ैं।